पथ्यापथ्य

 

             हाॉस्पिटलमधून डिस्चार्ज घेताना सतिशरावांच्या सौ.ने डॉक्टरांना विचारले ," यांना काय खायला चालेल आणि काय नाही ते लिहून देता का ? " 

डॉ . हसून म्हणाले , "सतिशराव बरे झालेत आता. सगळं खाऊ दे. फक्त तेलतूप कमी खा म्हणजे झाले " 

अगदी आताआता पर्यंत आधुनिक शास्त्राचे डॉ. हाच सल्ला देत आलेले आहेत. अलिकडे पेशंटला डाएटीशीयनकडे पाठवतात किंवा डाएटीशीयनचे प्रीस्क्रीप्शन जोडले जाते. जर डॉक्टरांना विचारले काय खाऊ काय नको तर ते फारच मोघम सल्ला अजूनही देतात.

            पण तेच तुम्ही आयुर्वेद पदवीधर डॉ.कडे गेलात तर ते तुम्हाला काय खायचे नी काय नाही याची लीस्ट स्वतःच लिहून देतात ,चर्चा करतात, समजाऊन सांगतात  ज्याला आयुर्वेदाच्या परीभाषेत 'पथ्य्यापथ्य' असे म्हणतात. 

           याचं कारण म्हणजे वैद्यकीय शिक्षण घेताना असलेला फरक. आधुनिक वैद्यक शिकताना न्यूट्रीशन /डाएट याला फार महत्त्व दिलेलेच नाहीये. किंबहूना त्यांची न्यूट्रीशन,  फूड सायन्स अशी स्वतंत्र शाखा विकसित होत गेली. पण ती वैद्यकीय शिक्षणापसून स्वतंत्र अशी.

           आयुर्वेदाच्या शिक्षणामधे स्वस्थवृत्त नावाचा स्वतंत्र विषय तर आहेच शिवाय औषधी वनस्पतींच्या गुणधर्मासोबत आहारीय पदार्थांचेही गुणधर्म सांगितले आहेत. सगळ्यात महत्वाचे प्रत्येक रोगात औषधोपचारासोबतच निदान परीवर्जन आणि पथ्यापथ्य या दोन महत्वाच्या गोष्टी बरे होण्यासाठी सांगितलेल्या आहेत. 

                 निदान परीवर्जन म्हणजे ज्या कारणामुळे रोग झाला त्या कारणापासून दूर राहणे .

                 प्रत्येक रोगामधे त्या त्या रोगाचे वेगळे  पथ्यापथ्य सांगितलेले आहे. पथ्यापथ्याचे महत्व आयुर्वेदात ईतके आहे की एक ‘पथ्यापथ्यविनिर्णय’ नावाचा ग्रंथ फक्त या पथ्यापथ्याला वाहिलेला आहे. यात पथ्यापथ्याचे महत्व सांगताना दोन श्लोक आलेले आहेत ते आपण पाहू.

पथ्ये सति गदार्तस्य भेषजग्रहणेन किम् | 

पथ्येsसति गदार्तस्य भेषज ग्रहणेन किम् | 

म्हणजे आजार बरे करायला जर तुम्ही पथ्य पाळले तर औषधाची गरजच काय ?  आणि जर तुम्ही पथ्य पाळले नाही तर (फक्त ) औषध घेऊन ऊपयोगच काय ? ? 

नी दुसरा असाआहे

विनाsपि भैषज्यैर्व्याधी पथ्यादेव निवर्तते |

न तू पथ्यविहीनस्य भेषजानाम् शतैरपि | 

औषधांशिवाय केवळ पथ्याने सुध्दा आजार दूर होऊ शकतो .आणि जर पथ्यच नसेल तर शंभर औषधे देऊन पण रोग बरा होत नाही.

          खरोखरी काही रोग हे सुरूवातीच्या अवस्थेत असताना फक्त पथ्याने बरे होतात नी गंभीर जुन्या आजारात विशेषतः हृदयरोग मधुमेह स्थौल्य ऊच्चरक्तदाब यांमधे औषधे पंचकर्मासोबत आहारनियोजन कडक पाळले तर औषधविरहीत आयुष्य जगता येते हा माधवबागेचा अनुभव आहेच. 

          म्हणूनच माधवबाग  पंचकर्मासोबत डाएट कीट रूग्णांना देते. ज्यामुळे पथ्य 100% पाळले जाते त्यामुळे  रोग लवकर आटोक्यात येतो तसेच रोग पूर्ण बरा होण्याची शक्यता १०० % कडे झुकण्यास मदत होते.

           तसा हल्ली डाएट या शब्दाचा खूपच बोलबाला झालेला आहे. तुम्ही वजन कमी करणे किंवा डायबेटीस बरा करण्यासाठी नेटवरती शोधाशोध केली तर पाच पन्नास प्रकारचे डाएट तुम्हाला दिसतील . लो कॅलरी डाएट , लो फॕट डाएट , लो कार्बोहायड्रेट्स डाएट , इंटरमिटंट फास्टींग ,  ATIKINS डाएट  , दीक्षित डाएट ,  DASH डाएट , KETOGENIC डाएट , GLUTEN FREE डाएट  इ.इ. असंख्य प्रकार. 

         पण COSTOMIZED  डाएट प्लान तुम्हाला आयुर्वेदच देऊ शकतो. तुमची प्रकृती ,सत्व, सात्म्य आणि रोग एवढे सर्व पाहून प्रत्येक व्यक्तीला दिल्या जाणार्या सल्ल्यात  सल्ल्यात सूक्ष्म फरक असतो .

         पथ्याचे महत्व कायम लक्षात ठेवा . पथ्य हा शब्द पथ म्हणजे मार्ग या शब्दावरून आलेला आहे , पथ्य म्हणजे आरोग्याकडे जाणारा मार्ग. 

पूर्वी सासरी जाणार्या मुलीला सल्ला दिला जायचा सासराच्यांना खूश ठेवण्याचा मार्ग पोटातून जातो. तसाच आता हा नव्या युगाचा सल्ला. कुटूंबाच्या आरोग्याचा मार्ग पोटातूनच जातो. दोनही मार्ग पोटातूनच जातात पण त्या मार्गावरून जाणारे पदार्थ महत्वाचे हे तुम्हा सूज्ञांस सांगणे न लगे........

डॉ. आनंदी साठये

एम्.डी. आयुर्वेद

दोष आणि प्रकृती

 दोष – आयुर्वेदातले ( स्वभावातले नव्हे ).आणि प्रकृती – आयुर्वेदातली ( तब्बेत या अर्थी नव्हे )

        डॉक्टर , मागे मी तुम्हाला म्हणालो न , कि मला पोटात वातदोष झालेला , तोच वात आता सरकत सरकत खाली पायापर्यंत पोहोचलाय आणि माझे पाय रात्री खूप दुखतात नि वळवळ करतात. हा वात खाली बोटातून निघून जाईल असे औषध द्या.

हे डॉक्टर आधुनिक शास्त्राचे होते , ते थोडेसे हसून म्हणाले असा पोटातला वात जात नसतो इकडे तिकडे मी तुम्हाला पाय दुखाण्यावर गोळ्या देतो त्या घ्या महिनाभर.  

        आयुर्वेदातल्या वात पित्त कफ या दोषांबद्दल खूप जणांमध्ये गैरसमज असतात आणि मग या गैरसमज युक्त वात पित्ताच्या भाषेत बोलणाऱ्या पेशंटला आधुनिक शास्त्राचे डॉ. मनातल्या मनात हसतात किंवा काही स्मार्ट डॉ. म्हणतात हे वाताचेच इंजेक्शन देतोय तुम्हाला .

         आयुर्वेदातील दोष म्हणजे आपण स्वभावातले दोष दाखवतो तसे नव्हे. तर ते बिघडले असता स्वास्थ्य बिघडते म्हणून त्यांना दोष असे म्हणतात . ते तीन असतात . जसे सृष्टीच्या उत्पत्तीला ब्रह्मा विष्णु महेश या तीन शक्ती कारणीभूत असतात तसेच शरीराची निर्मिती या तीन दोषांपासून झालेली असते. त्यातला वात दोष हा नव निर्मिती आणि क्षय यास करणीभूत असतो. म्हणजे काय तर जिथे जिथे शरीरात अगदी पेशी लेवल पर्यन्त नव निर्मिती , विभाजन किंवा झीज असते ती सर्व वात नावच्या शक्तीमुळे एनर्जी मुळे होत असते . तसेच शरीरात जिथे जिथे पचनाची एका गोष्टीतून दुसर्‍या गोष्टीत रूपांतरची गरज असते ते काम पित्ताचे असते पचन रूपांतर करण्याचे काम उष्णतेशिवाय शक्य नाही. त्यामुळे पित्त म्हणजे उष्मा होय. तिसरा धातू कफ म्हणजे स्थिरता पोषण.

        पूर्ण शरीरात स्थूलापासून सूक्ष्मपर्यंत निर्मिती विभाजन पचन रूपांतर पोषण आणि मग झीज येवढ्याच प्रक्रिया चालू असतात त्या सर्व प्रक्रिया वात पित्त कफामुळे होत असतात. हेच दोष खप कमी खूप जास्त झाले किंवा पार बिघडुन गेले तर त्यांचे काम बिघडून वेगवेगळे रोग निर्माण होतात. मग हे बिघडणे एखाद्या अवयवापुरते मर्यादित असते किंवा सार्वदेहिक असते त्यावरून कोणता रोग निर्माण होणार हे ठरते.

       असे या तीन दोषांबद्दल थोडक्यात सांगता येईल. आता सांगा पोटातला गुडगुड करणारा वात आणि वर सांगितलेला वात याचा तसा काही संबंध आहे का ? आयुर्वेदात ( किंवा संस्कृतमध्ये असेच म्हणूया ) एकच शब्द दोन अर्थाने वापरला जातो. वात म्हणजे वर सांगितलेला दोष.  मलवायु म्हणजे पचन प्रक्रियेत पोटात तयार होणारा गुडगुडणारा आणि गुदद्वारावाटे बाहेर पडणारा होय. तसेच कफ दोष वेगळा आणि खोकला झाल्यावर तोंडावाटे बाहेर पडणारा कफ ( मळस्वरूप ) वेगळा .

      त्यामुळे शक्यतो कोणता दोष वाढलाय हे आयुर्वेद प्रॅक्टीस करणार्‍या पदवीधर डॉक्टर कडूनच जाणून घ्यावे.

      या तीन दोषांच्या एकत्रीकरणाने आपले शरीर बनलेले असते, ते प्रमाण जन्मत;च असते. पण प्रत्येक शरीरात प्रत्येक दोषाचे प्रमाण वेगवेगळे असते. आणि यावरूनच तुमची प्रकृती ठरत असते. तीनही दोष सम प्रमाणात असणे ही सर्वोत्तम प्रकृती होय , अश्या प्रकृतीची अत्यंत आरोग्यपूर्ण असतात. पण ही तशी दुर्मिळ आहे . समाजात एक दोषज आणि द्विदोषज प्रकृती सापडतात. एक दोषजपेक्षा द्विदोषज प्रकृती हीन दर्जाची असते पण याच प्रकृतीचे लोक हल्ली जास्त सापडतात. वात प्रकृती पित्त प्रकृती कफ प्रकृती , वातपित्त , वात कफ ........या पद्धतीने

     प्रकृतीपरीक्षण  हा आयुर्वेदातला परीक्षणाचा एक सखोल विचार आहे. प्रकृती वरून जणू आपण आपल्या आरोग्याची कुंडली मांडू शकतो. या प्रकृतीवरून पुढे आरोग्यापूर्ण शारीरिक आणि मानसिक  जीवन घालवण्यासाठी तुमचा आहार काय किती कसं असावा , व्यायाम किती कोणता करावा कोणता व्यवसाय शरीराला सूट होईल ईथपासून ते तुमची मानसिकता इथपर्यंतचा सल्ला वैद्य मंडळी देऊ शकतात.

   दोष आणि प्रकृती या बद्दलची ही अगदी प्राथमिक माहिती आहे.

पुढच्या लेखापसून आपण अगदी सोपा रोजच्या जगण्यातला आयुर्वेद बघणार आहोत.

 

डॉ. आनंदी साठये

एम.डी. ( आयुर्वेद ) 

तुम्ही स्वस्थ आहात काय ?

 

प्रसंग  १ -

   “ डॉक्टर , ही माझी फाईल. सगळे रिपोर्ट आहेत त्यात. फुल बॉडी चेकच करून घेतलीय. “ एक रुग्ण.

सगळे रिपोर्ट बारकाईने बघितले . काही आकडे बोर्डर लाईन होते. काही थोडेसेच वाढलेले होते.

  “ तुम्हाला काय काय त्रास होतोय ? मी विचारले.

“ त्राsssस असा काही नाही.  पण बघा ना . काही रिपोर्ट वर त्यांनी मार्किंग केले आहे. काही मोठा आजार आहे का ? ते रिपोर्ट पाहून मला धडधड होतीय.

प्रसंग २-

    ऑफर मध्ये स्ट्रेस टेस्ट झाली. ५५ वयाच्या बाई. मला काहीच त्रास नाही. काही वर्षांपूर्वी माझा खूप मोठा अपघात झालेला. मी बरेच महिने बेड वर होते. आता सगळे नॉर्मल आहे. मी सकाळी फिरायला जात नाही कारण माझ्या कामानिमित्त मला खूप चालावे लागते. भरभर चालले कि लागतो थोडा दम पण मी हळूहळू चालतच जाते सगळीकडे. पाठ कंबर वगैरे दुखत असते. पण ते अपघातामुळे.

   या बाईंची स्ट्रेस टेस्ट positive आली. म्हणजे चालताना हृदयाला रक्त पुरवठा कमी पडत होता. आणि ecg मधले बदल खूप मोठ्या प्रमाणात होते. तसे मी त्यांना सांगितले.

   “ छे छे . मला काहीच त्रास नाहीये . मी भरपूर चालते. असे काहीच शक्य नाही. “ असे म्हणून त्यांनी मान्यच केले नाही कि त्यांचा रिपोर्ट खराब आलाय.

   काही जण रिपोर्ट मधल्या आकडेवारी ला खूप घाबरतात. तर काही जण रुटीन चेकिंग च्या रिपोर्ट मधला खराब रिपोर्ट मान्यच करायला तयार नसतात. तर काही जण ( तुमचा विश्वास बसणार नाही पण ... ) खूप मोठे फुल बॉडी चेक अप चे रिपोर्ट सगळे नॉर्मल आले म्हणून थोडे नाराजच होतात. का ? तर एवढे पैसे खर्च करून काहीच निघाल नाही म्हणून.

     वैद्यकीय दृष्ट्या फक्त रिपोर्ट किंवा फक्त लक्षणे या पेक्षा प्रत्यक्ष रुग्ण तपासणी + रिपोर्ट याला जास्त महत्व आहे. पण मुळात आपण आपले शरीर लहानपणापासून सांभाळत असतो. मला काहीच त्रास नाही असे असताना रिपोर्ट खराब आले तर आपण स्वताला फसवत नाही न ? आपण आपल्या शरीराकडे बारकाईने लक्ष देतोय का ? हे जाणीवपूर्वक पाहायला हवे.

     या पार्श्वभूमीवर आयुर्वेदाने सांगितलेली स्वस्थ मनुष्याची व्याख्या फार महत्वाची आहे. काय आहे ती?

                    समदोष: समाग्निश्च समधातू मलक्रिया  

                    प्रसन्नआत्मेंद्रिय मन: स्वस्थ इत्याभिदियते

      म्हणजे काय ? स्वस्थ असण्यासाठी वात ,पित्त,कफ हे तीन दोष ,सात धातू ,तीन मल आणि अग्नी यांनी साम्यावस्थेत असणे आवश्यक आहे. साम्यावस्थेत म्हणजे कसे ? गरजेपेक्षा जास्त नको कमी पण नको, नि खराब झालेले पण नको ( abnormal ) . आत्मा मन पंच ज्ञानेंद्रिये ही प्रसन्न हवी.

      आता स्ट्रेस टेस्ट चा रिपोर्ट किंवा MRI चा रिपोर्ट ची भाषा जितकी आपल्याला अगम्य वाटते तितकेच दोष धातू मल आत्मा वगैरे अगम्य वाटते नाही का ? म्हणजे खूप जण माझा वात वाढलाय , पित्त झालय मला , किंवा कफ झालाय या भाषेत बोलत असतात पण आयुर्वेदाला अपेक्षित वात पित्त कफ आणि तुम्हाला अपेक्षित वात पित्त कफ हे तसे वेगळे. आयुर्वेदातले सात धातू फारसे सामान्य माणसाला माहित नसतात . धातू म्हणजे लोखंड तांबे पितळ एवढेच माहित असते. शरीरातले धातू काय भानगड बुवा ?  मल म्हणजे मल , मूत्र स्वेद हे होय. हे समजाण्यासारखे आहे.  यात ‘एक सम अग्नी’ असेही लिहिलेले  आहे. अग्नी म्हणजे अन्नपचनासाठी आवश्यक असणारा. ( या पाचकाग्नी व्यतिरिक्त धात्वाग्नी वगैरे अजून बरेच प्रकार सांगितले आहेत ते सोडून देऊ सध्या. )  पुढच्या ओळीतले आत्मा, इंद्रिय ( पंच ज्ञानेंद्रिये ), आणि मन मात्र आपल्याला बर्यापैकी माहित असते.

       आधुनिक वैद्यक शास्त्र काय म्हणते याबद्दल ? जागतिक आरोग्य संघटनेने स्वस्थ व्यक्तीची व्याख्या खालील प्रमाणे केली आहे.

Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.

     म्हणजे फक्त आजार नसणे म्हणजे हेल्थी असणे असे नाहीये. तर शारीरिक मानसिक आणि सामाजिक अर्थाने पण तुम्ही निरोगी असणे गरजेचे आहे. सामाजिक कसे ? त्या व्यक्तीच्या वागण्याचा समाजाला त्रास होत असेल तर तो आजारीच नाही का ?

    दोन्ही व्याख्या या तशा साधारण एकच मतितार्थ सांगणाऱ्या आहेत. मात्र आयुर्वेदाची व्याख्या ही अधिक व्यापक आणि स्पष्टता असणारी आहे. शारीरिक निरोगीपण ( physical well- being ) ओळखण्यासाठी सुद्धा आयुर्वेदाने मापदंड दिलेले आहेत. दोष धातू मल आणि अग्नी साम्यावस्थेत असणे हे ते मापदंड. आता हे कसे बरे ओळखायचे ? ते तर फक्त आयुर्वेद शिकालेल्यानच कळू शकेल .

    पुढच्या ब्लॉग मध्ये आपण अगदी थोडक्यात गरजेपुरती ढोबळ मानाने या तीन दोष आणि सात धातूंची ओळख करून घेणार आहोत. मग त्यानंतर मग पुढचे आयुर्वेदावरचे लेख समजायला सोपे जाईल .

डॉ.आनंदी साठये 

( माधवबाग नाशिक सेन्ट्रल  & नाशिक रोड क्लिनिक ) 

एम.डी.( आयुर्वेद )