“ डॉ. बघा मी ८ बाटल्या पाण्याच्या भरून ठेवतो . तेवढे प्यायचेच . सगळे toxins बाहेर पडून जातील न ? “ हल्ली फार acidity होते ही तक्रार घेऊन आलेले एक जण सांगत होते .
“ का ? असे ८ बाटल्या असे का ? नक्की कुणी सांगितले तुम्हाला असे बाटल्यांमधून मोजून पाणी प्यायला ? “ मी उत्सुकतेने विचारले
“ ही water therapy आहे. तुम्हाला नाही माहित का ? आयुर्वेदातच सांगितली आहे की . म्हणजे उठल्या उठल्या तोंड न धुता ८ ते १० ग्लास पाणी प्यायचे . आणि नंतर उरलेले दिवसभरात दर २ तासाने त्याने शरीरातले सगळे विषारी पदार्थ निघून जाऊन शरीर शुद्ध होते म्हणे. “
ही थेरपी आयुर्वेदात सांगितलेली आहे हा या गृहस्थांचा गैरसमज काढायला मला तासभर लागला.
आता हे वाचून तुम्ही विचारालच मग रोज नक्कि किती पाणी प्यायचे आम्ही ?
त्यासाठीच आजचा पाणीप्रपंच .
आपल्या शरीरात ५० ते ६० टक्के पाणीच असते हे आपण शालेय जीवनापासून शिकलो. आपण दिवसभरात जे काही खातो पितो त्यातून शरीरात पाणी जात असते. नि घामावाटे, श्वासावाटे ,मलावाटे आणि मूत्रवाटे पाणी बाहेर टाकले जाते. पण यात सगळ्यात स्मार्ट काम हे किडनी करत असते. म्हणजे शरीराची गरज ओळखून किडनी जास्त पाणी बाहेर काढायचे कि कमी हे ठरवत असते. या किडनीवर मेंदूचे नियंत्रण असते. नि किडनीला काम चोख पणे करण्यासाठी हृदय रक्त पुरवत असते. शरीतातील द्रव पदार्थ कमी झाला कि तहान निर्माण होते आणि आपण पाणी पितो .पण आपण फक्त तहान लागली तरच पाणी पितो का ? नाही तर विविध खाद्य पदार्थ , फळे , सरबते , शीतपेये यातूनही शरीरात पाणी जात असते. घामावाटे श्वासावाटे बाहेर पडणारे पाणी हे आजूबाजूच्या वातावरणावर अवलंबून असते. खूप शारीरिक कष्ट , भरपूर व्यायाम , खेळ , उन्हाळा , दमट हवा , या सगळ्यात हे प्रमाण वाढत असते. मग शरीरात पाण्याचा समतोल राखण्याचे काम किडनी करत असते. नि या किडनीची समतोल राखण्याची क्षमता प्रचंड असते. तुम्ही गरज नसताना पाणी प्याले , अतिरिक्त प्यायले तरी ती ते पाणी बाहेर काढून टाकण्यास सक्षम असते. किंवा पाणी काही कारणाने कमी प्याले गेले तर ती ते पाणी राखूनही ठेवते. आणि म्हणूनच स्वस्थ माणसाने पाणी कमी जास्त प्यायले तरी पटकन काही दुष्परिणाम जाणवत नाहीत. महत्त्वाचे म्हणजे अमुक इतकेच लिटर पाणी रोज प्यायला हवे असा कोणताही निष्कर्ष किंवा संशोधन आधुनिक शास्त्रातही नाहीये. किंबहुना पाणी किती प्यावे तर तहान लागेल इतके असेच ढोबळमानाने सांगितले आहे. पण मग जास्त पाणी प्यायल्याने काय त्रास होणार आहे हा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल. जेंव्हा किडनी स्वतः आजारी असेल , किंवा तिला रक्तपुरवठा करणारे हृदय अशक्त झाले असेल , किंवा किडनीवर नियंत्रण ठेवणारी मेंदूतली यंत्रणा बिघडवणारे आजार झाले असतील तर या सर्व रोगांमध्ये डॉक्टरांना विचारल्याशिवाय पाणी कमी जास्त करू नये. किडनी जर समतोल राखतीय नी ती आजारी असेल तर तुम्हृही प्दयायलेले जास्तीचे पाणी बाहेर काढून टाकता आले नाही तर ते शरीरात साठून राहून शरीराला धोका निर्माण करेल. म्हणून हृदय कमकुवत असताना , शरीरात सूज असताना तर जास्त पाणी पिणे धोकादायक ठरू शकते . त्यामुळे आजारी मनुष्याने डॉक्टरांना विचारल्याशिवाय कुठेतरी वाचून कसलेसे प्रयोग करू नये.
आता आयुर्वेद मात्र पाणी पिण्याविषयी सविस्तर सूचना देते बरे का ,
आयुर्वेदाने पाणी नेहमीसाठीच उकळवून प्यायला सांगितले आहे. थंड ऋतू मध्ये कोष्ण म्हणजे कोमट पाणी तर उष्ण ऋतुंमध्ये उकळवून गार केलेले पाणी म्हणजे श्रुतशीत जल प्यावे. तहान लागली कि पाणी प्यावे हा नैसर्गिक नियम आयुवेदाने पण सांगितला आहे. किंबहुना तहान म्हणजे तृष्णा हा एक नैसर्गिक वेग असून तो अधारणीय आहे. म्हणजे तहान लागल्यावर ती अडवून धरू नये. जर तहान खूप काळ अडवून धरली तर तोंड कोरडे पडणे , डोके दुखी , चक्कर येणे ही लक्षणे जाणवतात .तसेच विनाकारण तहान नसताना पाणी पिण्यास मनाई केलेली आहे. पाण्याचेही अजीर्ण होते. अशा वेळेस सिद्ध जलाचा उपयोग करावा लागतो. सिद्ध जल म्हणजे औषधी द्रव्य टाकून पाणी उकळवून मग गाळून ते पाणी पिणे. ताप , सर्दी , अपचन, अजीर्ण, काही मूत्र विकार अशा आजारात या सिद्ध जलाचा वापर केला जातो.
जेवण करताना की केल्यावर की आधी पाणी प्यावे या विषयी मार्गदर्शन करताना आयुर्वेद म्हणतो –
अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम
भोजने च अमृतम वारि भोजनान्ते विषप्रदम
म्हणजे काय ? अजीर्ण अपचन झाल्यावर पाणी हे औषध आहे. ( अपचन झाल्यावर अन्न न घेता फक्त कोमट पाणी किंवा शुण्ठी सिद्ध जल पीत राहावे ) . जेवण पचल्यानंतर म्हणजे दोन तीन तासाने पाणी पिणे चांगले. तसेच जेवण झाल्या झाल्या लगेच घटाघट पाणी पिण्या ऐवजी जेवताना थोडे थोडे पाणी पिण्याने पचन व्यवस्थित होते.
सतत पित्ताचा त्रास होणे , ढेकर , gas होणे बारीक पण अधून मधून नेहमी पचनाच्या तक्रारी असणे या खुपदा खाण्यापिण्याच्या चुकीच्या सवयीमुळे असू शकतात. त्या सवयी दुरुस्त केल्या कि लक्षणांपासून सुटका होते.
या होत्या पिण्याच्या ( पाणी ) सवयींविषयी .
पुढच्या भागात पाहू खाण्याच्या सवयींविषयी सविस्तर.......
